Boğaz, ses ve boyun hastalıkları

Boğaz ağrısı (farenjit)

Boğaz ağrılarının çoğu viral enfeksiyonlardan kaynaklanır ve bir hafta içinde kendiliğinden geçer. Bakteriyel enfeksiyonlarda ise antibiyotik gerekir.

Belirtiler

• Yutkunurken ağrı
• Ateş
• Boyunda hassas, şiş lenf bezleri

Tanı

Muayene; gerekirse boğaz kültürü veya hızlı antijen testi

Tedavi

• Viral enfeksiyonlarda destek tedavisi
• Bakteriyel enfeksiyonda antibiyotik

Ağız açmada güçlük, tükürüğü yutamama, boğazda tek taraflı belirgin şişlik veya sesin boğuklaşması bademcik çevresinde apseyi düşündürür; hemen muayene gerekir.

Bademcik (tonsil) hastalıkları

Bademcikler boğazın iki yanında yer alan lenf dokusudur. Sık iltihaplandıklarında veya büyüyüp hava yolunu daralttıklarında tedavi gerekir.

Belirtiler

• Tekrarlayan boğaz enfeksiyonları
• Horlama, uykuda nefes durması
• Ağız kokusu ve bademcik taşları
• Yutma güçlüğü

Ameliyat kararı

Ameliyat, şikâyetin sıklığına ve günlük yaşama etkisine göre önerilir. Sık kullanılan ölçütler:

• Bir yılda 7 veya daha fazla boğaz enfeksiyonu
• İki yıl üst üste yılda 5 veya daha fazla enfeksiyon
• Üç yıl üst üste yılda 3 veya daha fazla enfeksiyon
• Uykuda solunum sorununa yol açan büyük bademcikler
• Bademcik çevresinde apse geçirilmesi
• Tek taraflı, açıklanamayan bademcik büyümesi

Enfeksiyon sayılarında her atağın hekim tarafından kayda geçirilmiş olması ve 38,3 °C üzeri ateş, bademcikte iltihaplı plak, boyunda hassas ya da 2 cm’den büyük lenf bezi veya pozitif strep testinden en az birinin bulunması gerekir.

Tedavi

• Akut enfeksiyonda ilaç tedavisi
• Ölçütler sağlanıyorsa bademcik ameliyatı (tonsillektomi) önerilebilir.

Geniz eti (adenoid)

Geniz eti, burnun arka bölümünde yer alan lenf dokusudur. Özellikle okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda büyüyerek burun solunumunu ve orta kulağın havalanmasını engelleyebilir.

Çocuklarda belirtiler

• Ağzı açık uyuma ve horlama
• Uykuda nefes durması ya da huzursuz uyku
• Sürekli burun akıntısı ve tıkanıklık
• Genizden konuşma
• Sık tekrarlayan orta kulak iltihabı veya kulakta sıvı
• Gündüz yorgunluk, dikkat ve okul performansında azalma

Tanı

• Endoskopik muayene, gerekirse geniz grafisi
• Kulak muayenesi ve gerektiğinde işitme testleri

Tedavi

• Hafif büyümelerde ilaç tedavisi ve takip
• Belirgin şikâyette geniz eti ameliyatı (adenoidektomi); tüp gerektiren kalıcı kulak sıvısı varsa aynı seansta ventilasyon tüpü

Uzun süre ağızdan nefes almak çocuklarda diş ve çene gelişimini etkileyebilir.

Bademcik ve geniz eti ameliyatı

Ameliyat genel anestezi altında ağız içinden yapılır; dışarıdan kesi yoktur. Bademcik ve geniz eti ihtiyaca göre birlikte ya da ayrı ayrı alınır.

Süre

Geniz eti için genellikle 20–30 dakika, bademcik için 30–45 dakika

Hastanede kalış

Aynı gün ya da bir gece

Beslenme

İlk günlerde soğuk ya da ılık sıvılar ve yoğurt, muhallebi gibi yumuşak gıdalar. Sert, çok sıcak ve baharatlı yiyeceklerden kaçınılır.

Okula, işe dönüş

Bademcik ameliyatında çoğunlukla 10–14 gün; yalnız geniz eti ameliyatında genellikle birkaç gün

İyileşme

• İlk hafta boğaz ağrısı beklenir; yetişkinlerde iyileşme çocuklara göre biraz daha uzun sürebilir.
• Ameliyattan sonraki 5–10. günlerde yara kabukları düşer.
• Bademciklerin alınması bağışıklığı zayıflatmaz; vücutta bu görevi üstlenen başka lenf dokuları da vardır.
• Geniz eti, özellikle çok küçük yaşta alındıysa nadiren yeniden büyüyebilir.

Ameliyattan sonraki ilk iki hafta içinde ağızdan ya da burundan az da olsa kan gelmesi, kan tükürme veya koyu renkli kusma olursa beklemeden en yakın acil servise başvurun.

Horlama ve uyku apnesi

Horlama, uykuda daralan hava yolundaki dokuların titreşmesiyle oluşur. Horlamaya uykuda nefes durmaları eşlik ediyorsa obstrüktif uyku apnesinden söz edilir; bu tablo tedavi edilmediğinde tansiyon ve kalp hastalıkları riskini artırabilir.

Belirtiler

• Yüksek sesli, düzenli horlama
• Yanınızdakinin fark ettiği nefes durmaları
• Sabah yorgun uyanma, baş ağrısı
• Gündüz uyku hâli ve dikkat dağınıklığı
• Gece sık idrara çıkma

Tanı

• Burun, damak, dil kökü ve boğazın muayenesi
• Uyku testi (polisomnografi)

Tedavi

• Kilo verme, alkolü azaltma, sırtüstü yatmamaya özen gösterme
• Uyku apnesinde pozitif hava basıncı (CPAP) cihazı
• Uygun hastalarda ağız içi apareyler
• Burun tıkanıklığı, büyük bademcik veya damak sorunlarına yönelik cerrahi seçenekler

Gündüz uyku hâli belirgin olan kişiler, durum değerlendirilip tedavi edilene kadar uykulu hissettiklerinde araç kullanmamalıdır.

Ses kısıklığı

Sesin kısılması veya karakterinin değişmesi; ses tellerinin yorulması, enfeksiyon, reflü, nodül, polip ya da kist gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Öğretmenler, şarkıcılar ve çağrı merkezi çalışanları gibi sesini yoğun kullananlarda daha sık görülür.

Belirtiler

• Boğuk, pürüzlü ya da kısık ses
• Çabuk yorulan ses
• Konuşurken zorlanma

Tanı

Ses tellerinin endoskopla incelenmesi (laringoskopi)

Tedavi

• Ses istirahati ve ses terapisi
• Reflü varsa reflü tedavisi
• Nodül, polip veya kistlerde gerektiğinde ses teli mikrocerrahisi

Üç haftadan uzun süren ses kısıklığı, özellikle sigara içenlerde, mutlaka muayene edilmelidir.

Boğaz reflüsü (laringofaringeal reflü)

Mide içeriğinin boğaz ve gırtlağa kadar ulaşmasıdır. Mide yanması olmadan da görülebilir.

Belirtiler

• Boğazda yumru veya takılma hissi
• Sık boğaz temizleme
• Uzun süren öksürük ve ses kısıklığı
• Ağızda acı tat

Tedavi

• Akşam yemeğini erken yemek, yatmadan önceki 2–3 saat yememek
• Yatağın baş tarafını yükseltmek
• Kahve, alkol, çikolata, baharat ve asitli içecekleri azaltmak
• Gerektiğinde ilaç tedavisi

Yutma güçlüğü

Lokmanın boğazda takılması, yutarken ağrı ya da öksürük; enfeksiyon, reflü, kas ve sinir hastalıkları veya kitleler nedeniyle olabilir.

Tanı

• Endoskopik muayene
• Gerekirse yutma testleri ve görüntüleme

Kilo kaybıyla birlikte giderek artan yutma güçlüğü beklemeden değerlendirilmelidir.

Boyunda şişlik (boyun kitleleri)

Çocuklarda boyundaki şişliklerin çoğu enfeksiyonlara bağlı büyüyen lenf bezleridir ve kendiliğinden küçülür. Yetişkinlerde ise iki haftadan uzun süren her boyun şişliği ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.

Çocuklarda da 2 cm’den büyük, sert, hareketsiz, 4–6 haftada küçülmeyen, köprücük kemiği üzerinde yer alan ya da ateş, gece terlemesi ve kilo kaybıyla birlikte olan şişlikler beklemeden değerlendirilmelidir.

Tanı

• Baş-boyun muayenesi ve burun-boğaz endoskopisi
• Ultrasonografi
• Gerekirse ince iğne biyopsisi, tomografi veya MR

Tedavi

Nedene göre ilaç tedavisi, takip ya da cerrahi

Tükürük bezi hastalıkları

Kulak önündeki (parotis) ve çene altındaki (submandibular) tükürük bezlerinde taş, iltihap veya kitle gelişebilir.

Belirtiler

• Yemek yerken bezde şişme ve ağrı (taş)
• Bezde kızarıklık, ağrı ve ağızda kötü tat (iltihap)
• Ağrısız, yavaş büyüyen şişlik (kitle)

Tanı

• Muayene ve ultrasonografi
• Gerekirse ince iğne biyopsisi ve MR

Tedavi

• Bol sıvı, masaj ve gerekirse ilaç tedavisi
• Taşlarda taşın çıkarılması
• Kitlelerde bezin ilgili bölümünün ameliyatla alınması

Parotis bezi kitlelerinin büyük çoğunluğu iyi huyludur; yine de kesin tanı için değerlendirme gerekir.

Tiroid ve paratiroid

Tiroid bezinde nodül veya büyüme (guatr) ve paratiroid bezlerinin aşırı çalışması cerrahi tedavi gerektirebilir.

Tanı

• Ultrasonografi ve kan testleri
• Gerekirse ince iğne biyopsisi
• Paratiroid için sintigrafi veya ileri görüntüleme

Tedavi

• Takip veya ilaç tedavisi
• Gerekli durumlarda tiroid veya paratiroid ameliyatı
• Ameliyat öncesinde ses tellerinin hareketleri değerlendirilir.

Tanı ve tedavi gerektiğinde endokrinoloji uzmanıyla birlikte planlanır.