Burun ve sinüs hastalıkları

Burun tıkanıklığı

Burun tıkanıklığı bir hastalık değil, birçok farklı nedenin ortak belirtisidir. Doğru tedavi için önce nedenin bulunması gerekir; çoğu zaman birden fazla neden bir arada bulunur.

Sık nedenler

• Septum deviasyonu (burun eğriliği)
• Konka büyümesi (burun eti)
• Alerjik rinit
• Sinüzit ve nazal polip
• Nazal valv darlığı
• Uzun süreli burun spreyi kullanımı
• Çocuklarda geniz eti büyümesi

Tanı

• Burun içinin endoskopla incelenmesi
• Gerekirse alerji testleri ve sinüs tomografisi

Tedavi

Nedene göre ilaç tedavisi veya cerrahi. Her neden aşağıda ayrı ayrı anlatılmıştır.

Septum deviasyonu (burun eğriliği)

Septum, burun boşluğunu sağ ve sol olarak ikiye ayıran kıkırdak ve kemik duvardır. Doğuştan ya da darbe sonrası eğri olabilir. Hafif eğrilikler çok yaygındır ve her zaman şikâyete yol açmaz.

Belirtiler

• Tek ya da iki taraflı burun tıkanıklığı
• Ağızdan nefes alma, ağız kuruluğuyla uyanma
• Horlama
• Tekrarlayan sinüzit veya burun kanaması

Tanı

• Muayene ve burun içi endoskopisi
• Sinüs şikâyeti varsa tomografi

Tedavi

• Şikâyete yol açmayan eğrilik tedavi gerektirmez.
• Belirgin tıkanıklıkta septoplasti: eğri bölüm burun içinden düzeltilir, dışarıdan kesi yapılmaz.
• Gerekirse aynı seansta konka küçültme veya rinoplasti yapılabilir.

Septoplasti tek başına burnun dış görünümünü genellikle değiştirmez.

Konka hipertrofisi (burun eti büyümesi)

Konkalar burnun yan duvarındaki, havayı ısıtıp nemlendiren yapılardır; halk arasında burun eti olarak bilinir. Alerji, süregen iltihap veya burun spreylerinin uzun süre kullanılmasıyla büyüyerek hava yolunu daraltabilir.

Belirtiler

• Gün içinde taraf değiştiren tıkanıklık
• Yatınca artan tıkanıklık
• Horlama ve ağız kuruluğu

Tanı

• Endoskopik muayene
• Burnu açan bir sprey öncesi ve sonrası konkaların karşılaştırılması

Tedavi

• Nedene yönelik ilaç tedavisi, örneğin steroidli burun spreyleri
• İlaçla yeterli düzelme olmazsa radyofrekansla veya cerrahi yöntemle küçültme
• Konkanın tamamen alınması yerine, işlevini koruyan küçültme tercih edilir.

Nazal valv darlığı

Burnun en dar bölümü olan valv bölgesi nefes alırken içe doğru çöküyorsa hava akımı azalır. Doğuştan zayıf kıkırdak, yaşlanma, darbe veya önceki burun ameliyatları buna yol açabilir.

Belirtiler

• Derin nefes alırken burun kanadının içe çökmesi
• Egzersizde artan tıkanıklık
• Yanaklar hafifçe yana çekildiğinde nefesin rahatlaması

Tanı

Muayenede valv bölgesinin değerlendirilmesi ve endoskopi

Tedavi

• Kıkırdak greftleriyle valv bölgesinin desteklenmesi (fonksiyonel rinoplasti)
• Gerekirse estetik rinoplastiyle aynı seansta

Sinüzit

Sinüsler yüz kemiklerinin içindeki hava boşluklarıdır. Bu boşlukları örten zarın iltihaplanmasına sinüzit denir. Dört haftadan kısa sürenlere akut, 4–12 hafta sürenlere subakut, on iki hafta ve daha uzun sürenlere kronik sinüzit denir.

Belirtiler

• Koyu, sarı-yeşil burun akıntısı veya geniz akıntısı
• Yüzde, alında ya da göz çevresinde ağrı ve baskı hissi
• Burun tıkanıklığı
• Koku almada azalma
• Akut sinüzitte ateş ve halsizlik

Tanı

• Muayene ve burun içi endoskopisi
• Kronik veya tekrarlayan sinüzitte ya da ameliyat planlanırken sinüs tomografisi

Tedavi

• Akut sinüzitlerin çoğu viral kaynaklıdır ve destek tedavisiyle düzelir.
• Bakteriyel enfeksiyon düşünülürse antibiyotik verilir.
• Kronik sinüzitte burun yıkama ve steroidli spreyler kullanılır.
• İlaç tedavisine yanıt vermeyen kronik sinüzitte endoskopik sinüs cerrahisi yapılır: sinüs ağızları burun içinden, kamera yardımıyla genişletilir; yüzde kesi yapılmaz.

Nazal polip

Polipler, burun ve sinüs zarının uzun süren iltihabı sonucu oluşan yumuşak, iyi huylu şişliklerdir. Genellikle iki taraflıdır; astımı veya aspirin hassasiyeti olanlarda daha sık görülür.

Belirtiler

• Giderek artan, iki taraflı burun tıkanıklığı
• Koku ve tat almada azalma
• Burun ve geniz akıntısı
• Horlama

Tanı

Endoskopik muayene ve sinüs tomografisi

Tedavi

• Steroidli burun spreyleri, gerektiğinde kısa süreli ağızdan steroid
• İlaçla küçülmeyen poliplerde endoskopik sinüs cerrahisi
• Polipler tekrarlayabildiği için ameliyattan sonra düzenli takip ve sprey tedavisi önemlidir.

Tek taraflı polip görünümündeki her kitle, başka nedenlerin dışlanması için ayrıntılı olarak değerlendirilir.

Alerjik rinit (burun alerjisi)

Polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü veya küf gibi maddelere karşı burun zarının aşırı tepki vermesidir. Mevsimsel olabileceği gibi yıl boyu da sürebilir.

Belirtiler

• Nöbetler hâlinde hapşırma
• Berrak, sulu burun akıntısı
• Burunda, gözlerde ve damakta kaşıntı
• Burun tıkanıklığı ve gözlerde sulanma

Tanı

• Öykü ve muayene
• Gerekirse deri testi veya kan testiyle alerji taraması

Tedavi

• Alerjenden mümkün olduğunca uzak durmak
• Steroidli burun spreyleri ve antihistaminikler
• Uygun hastalarda alerji aşısı (immünoterapi)
• Alerjiye eşlik eden konka büyümesi veya septum eğriliği varsa cerrahi tedavi

Sinüzit mi, alerji mi?

İki durumda da burun tıkanıklığı ve akıntı olur. Ayırt etmek tedaviyi belirler; kesin ayrım muayeneyle yapılır.

İkisi bir arada da görülebilir; alerjik rinit sinüzite zemin hazırlayabilir.

Burun spreyi bağımlılığı (ilaca bağlı rinit)

Burnu hemen açan dekonjestan spreyler birkaç günden uzun kullanıldığında, etkisi geçince burun eskisinden daha fazla tıkanır. Bu döngü zamanla spreysiz nefes alamama hâline dönüşebilir.

Belirtiler

• Spreyin etkisinin giderek kısalması
• Günde birçok kez sprey kullanma ihtiyacı
• Sprey olmadan uyuyamama

Tedavi

• Dekonjestan spreyin hekim kontrolünde bırakılması
• Bu dönemde steroidli spreyler ve burun yıkama
• Altta yatan septum eğriliği veya konka büyümesi varsa cerrahi tedavi

Burun kanaması

Burun kanamalarının büyük çoğunluğu burnun ön bölümündeki ince damarlardan kaynaklanır ve basit önlemlerle durur. Kuru hava, burun karıştırma, alerji ve yüksek tansiyon sık nedenler arasındadır.

Kanama anında yapılacaklar

1. Oturun ve başınızı hafifçe öne eğin. Başınızı arkaya yatırmayın, sırtüstü uzanmayın.
2. Burnun yumuşak kısmını iki parmağınızla sıkıca sıkın.
3. Bırakmadan 10–15 dakika bekleyin; bu sürede ağzınızdan nefes alın.
4. Burnun üzerine soğuk uygulama yapabilirsiniz.

Tedavi

• Tekrarlayan kanamalarda kanayan damarın yakılması (koterizasyon)
• Kuruluğa karşı nemlendirici merhem ve burun yıkama
• Tansiyon, kullanılan ilaçlar ve pıhtılaşma sorunları gibi altta yatan nedenlerin araştırılması

Bastırmaya rağmen 20 dakikada durmayan, çok yoğun, darbe sonrası başlayan ya da baş dönmesi, bayılma hissi veya nefes darlığıyla birlikte olan kanamalarda acil servise başvurun. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız ve kanama durmuyorsa beklemeyin.

Geniz akıntısı

Burun ve sinüslerden boğaza doğru akıntı hissidir. Sinüzit, alerjik rinit ve reflü en sık nedenlerdir.

Belirtiler

• Sürekli boğaz temizleme ihtiyacı
• Özellikle gece ve sabah artan öksürük
• Boğazda gıcık hissi

Tedavi

Altta yatan nedenin tedavisi ve burun yıkama. Reflü düşünülürse boğaz reflüsü yönünden de değerlendirilir.

Koku kaybı

Koku almada azalma veya kayıp; sinüzit, polip, alerji, viral enfeksiyonlar (örneğin COVID-19) ve kafa travmasından sonra görülebilir.

Tanı

• Endoskopik muayene
• Gerekirse tomografi veya MR

Tedavi

• Nedene yönelik ilaç veya cerrahi tedavi
• Viral enfeksiyon sonrası kayıplarda düzenli koku eğitimi

Burun kırığı

Darbe sonrası burunda şekil bozukluğu, tıkanıklık ve kanama olabilir.

• Kırık, şişlik bir miktar indikten sonra genellikle ilk 1–2 hafta içinde, çoğu zaman kesi yapılmadan yerine oturtulabilir. Çocuklarda bu süre daha kısadır.
• Eski veya yanlış kaynamış kırıklarda düzeltme rinoplastiyle yapılır.

Darbeden sonra burun içinde şişlik ve giderek artan tıkanıklık septum hematomu (kan toplanması) olabilir; beklemeden boşaltılması gerekir.

Darbeyle birlikte bilinç kaybı, kusma, görme bozukluğu veya burundan berrak, sulu akıntı varsa hemen acil servise başvurun. Diğer durumlarda ilk günlerde muayene olmanız önerilir.